Gdy przychodzi inwestor – porządek w compliance przed transakcją

Założyciele firmy tworzącej oprogramowanie dla logistyki spotykają się z funduszem, który rozważa objęcie większościowego pakietu udziałów, i wychodzą ze spotkania z listą kilkudziesięciu pytań do wirtualnego pokoju danych. Część dotyczy finansów i technologii, ale sporo pytań zaskakuje ich zupełnie, bo inwestor chce wiedzieć, jak firma przeciwdziała korupcji, kto obsługuje zgłoszenia sygnalistów i na jakiej podstawie przetwarza dane klientów. Właśnie przy takich okazjach doradztwo compliance przestaje być kosztem, który można odłożyć, a staje się elementem wpływającym na wycenę i warunki transakcji. W artykule wyjaśniamy, dlaczego inwestorzy przyglądają się zgodności z przepisami, czego zwykle szukają i jak przygotować firmę do takiej weryfikacji.

Dlaczego inwestor pyta o zgodność z przepisami?

Kupujący udziały przejmuje spółkę razem z jej historią, także tą niewygodną. Jeśli firma w przeszłości płaciła łapówki za kontrakty, naruszała sankcje albo przetwarzała dane bez podstawy prawnej, konsekwencje mogą ujawnić się dopiero po transakcji. Kara administracyjna, odpowiedzialność podmiotu zbiorowego czy spór z kontrahentem obciążą wtedy spółkę, a pośrednio nowego właściciela.

Drugi powód jest bardziej przyziemny. Fundusze i inwestorzy branżowi sami podlegają wymogom wobec swoich inwestorów, banków i regulatorów, więc nie mogą sobie pozwolić na udziały w firmie z poważnymi problemami. Słabości w obszarze compliance rzadko przekreślają transakcję, ale często obniżają cenę, wydłużają negocjacje lub przenoszą część ryzyka na sprzedającego w postaci dodatkowych zabezpieczeń.

Czego szukają doradcy po stronie kupującego?

Badanie due diligence obejmuje zwykle przegląd dokumentów, rozmowy z zarządem i analizę wybranych umów. W obszarze zgodności z przepisami doradcy inwestora szczególnie uważnie przyglądają się kilku sygnałom ostrzegawczym:

  • umowom z pośrednikami i agentami, zwłaszcza w krajach o wysokim ryzyku korupcji;
  • wysokim prowizjom lub płatnościom za usługi trudne do opisania i udokumentowania;
  • kontraktom z podmiotami powiązanymi z osobami pełniącymi funkcje publiczne;
  • kontaktom handlowym z krajami lub podmiotami objętymi sankcjami;
  • brakom w dokumentacji przetwarzania danych osobowych;
  • zgłoszeniom wewnętrznym, które nie zostały wyjaśnione;
  • toczącym się postępowaniom przed organami nadzoru.

Scenariusz z pośrednikiem

Wyobraźmy sobie, że spółka od kilku lat sprzedaje swoje oprogramowanie w jednym z krajów spoza Unii Europejskiej za pośrednictwem lokalnego agenta. Agent otrzymuje prowizję w wysokości 25% wartości kontraktów, a umowa z nim zawiera ogólny opis usług w rodzaju „wsparcia w kontaktach z klientami”. Klientami są w większości podmioty państwowe. Nawet jeśli wszystko odbywało się uczciwie, taki układ jest dla doradcy inwestora sygnałem, który wymaga wyjaśnień, dodatkowych dokumentów i często rozmów z osobami odpowiedzialnymi za tę współpracę.

Spojrzenie na własną firmę oczami kupującego

Coraz więcej sprzedających decyduje się na przeprowadzenie przeglądu jeszcze przed rozpoczęciem rozmów z inwestorami. Taki vendor due diligence pozwala wykryć problemy wcześniej i zdecydować, co z nimi zrobić, zanim znajdą je doradcy drugiej strony. Opis zakresu usług, które mogą wchodzić w skład takiego przeglądu w obszarze zgodności, można znaleźć tu, choć zakres zawsze zależy od branży i planowanej transakcji. Przygotowanie zwykle przebiega w kilku krokach:

  1. Ustalenie, które obszary ryzyka są istotne dla firmy, z uwzględnieniem jej rynków i modelu sprzedaży.
  2. Zebranie obowiązujących polityk, procedur i rejestrów, np. zgłoszeń wewnętrznych czy incydentów ochrony danych.
  3. Przegląd umów z pośrednikami, dystrybutorami i najważniejszymi kontrahentami.
  4. Rozmowy z osobami odpowiedzialnymi za sprzedaż, zakupy i finanse.
  5. Sporządzenie listy wykrytych problemów wraz z oceną ich wagi i propozycją działań.
  6. Uporządkowanie dokumentów w formie gotowej do udostępnienia w pokoju danych.

Ten etap wymaga szczerości wobec samego siebie. Przegląd, którego celem jest wyłącznie przygotowanie dobrze wyglądających dokumentów, niewiele da, bo doświadczony doradca kupującego szybko zauważy rozbieżność między polityką a praktyką.

Co zrobić z wykrytym problemem?

Odkrycie nieprawidłowości przed transakcją nie musi oznaczać katastrofy. Ważne jest, żeby świadomie wybrać sposób postępowania, bo każda opcja ma swoje skutki. Najczęstsze rozwiązania pokazuje poniższa tabela.

Rodzaj problemuMożliwa reakcjaWpływ na transakcję
Brakujące procedury, np. dotyczące sygnalistówUzupełnienie dokumentów i wdrożenie ich w praktyce przed transakcjąZwykle niewielki, jeśli zmiany są rzeczywiste
Ryzykowna umowa z pośrednikiemWewnętrzne wyjaśnienie, ewentualne rozwiązanie lub renegocjacja umowyMożliwe dodatkowe oświadczenia i zabezpieczenia w umowie sprzedaży
Potwierdzone naruszenie przepisówKonsultacja z prawnikiem co do naprawienia szkody i ewentualnego zgłoszenia organomWpływ na cenę, specjalne zwolnienie z odpowiedzialności lub odroczenie płatności
Toczące się postępowanieRzetelna ocena szans i ryzyk przez pełnomocnikaNajczęściej odrębne postanowienia umowne dotyczące tej sprawy

Pokusa przemilczenia problemu bywa duża, ale zwykle okazuje się złym wyborem. Umowy sprzedaży udziałów zawierają oświadczenia i zapewnienia sprzedającego, a ukryta nieprawidłowość ujawniona po transakcji może stać się podstawą roszczeń wobec niego, często znacznie wyższych niż obniżka ceny w negocjacjach. Warto też pamiętać, że ubezpieczenie transakcyjne co do zasady nie obejmuje ryzyk, o których strony wiedziały przed podpisaniem umowy.

W przypadku poważniejszych sytuacji, np. podejrzenia przestępstwa korupcyjnego, wyjaśnienia najlepiej powierzyć zewnętrznemu prawnikowi. Adwokat compliance może przeprowadzić je tak, żeby ustalenia były chronione tajemnicą zawodową, a zarząd mógł podjąć decyzje na podstawie rzetelnej wiedzy, a nie domysłów.

Inwestor to niejedyny pytający

Pytania o zgodność z przepisami pojawiają się w wielu innych sytuacjach, które z pozoru nie mają nic wspólnego z transakcjami. Banki udzielające finansowania przeprowadzają własną weryfikację klienta, a duże koncerny coraz częściej wymagają od dostawców akceptacji kodeksów postępowania i udzielania informacji o łańcuchu dostaw. Na tę tendencję wpływają też unijne przepisy dotyczące należytej staranności w zakresie zrównoważonego rozwoju, choć harmonogram ich stosowania był w ostatnim czasie przesuwany.

Osobną kwestią są zamówienia publiczne. Wykonawca, wobec którego zaistniała podstawa wykluczenia, może w niektórych przypadkach uniknąć tego skutku, wykazując tzw. self-cleaning, czyli naprawienie szkody, współpracę z organami i wprowadzenie środków zapobiegających podobnym naruszeniom. Firma, która ma udokumentowany i działający system zgodności, jest w takiej sytuacji w znacznie lepszym położeniu niż ta, która dopiero zaczyna go budować.

Przygotowanie, które procentuje

Kancelaria compliance czy inny doradca nie zastąpi decyzji zarządu o tym, jak firma ma traktować przepisy, ale może pomóc spojrzeć na nią z zewnątrz. Takie compliance doradztwo przynosi największe korzyści, gdy zaczyna się z wyprzedzeniem, a nie w trakcie negocjacji pod presją terminów. Nawet jeśli sprzedaż firmy nie jest planowana, warto raz na jakiś czas zadać sobie pytanie, co znalazłby w niej doradca potencjalnego inwestora. Odpowiedź na nie często pokazuje, które obszary wymagają uporządkowania niezależnie od przyszłych transakcji.