Gdy przychodzi inwestor – porządek w compliance przed transakcją
Założyciele firmy tworzącej oprogramowanie dla logistyki spotykają się z funduszem, który rozważa objęcie większościowego pakietu udziałów, i wychodzą ze spotkania z listą kilkudziesięciu pytań do wirtualnego pokoju danych. Część dotyczy finansów i technologii, ale sporo pytań zaskakuje ich zupełnie, bo inwestor chce wiedzieć, jak firma przeciwdziała korupcji, kto obsługuje zgłoszenia sygnalistów i na jakiej podstawie przetwarza dane klientów. Właśnie przy takich okazjach doradztwo compliance przestaje być kosztem, który można odłożyć, a staje się elementem wpływającym na wycenę i warunki transakcji. W artykule wyjaśniamy, dlaczego inwestorzy przyglądają się zgodności z przepisami, czego zwykle szukają i jak przygotować firmę do takiej weryfikacji.
Dlaczego inwestor pyta o zgodność z przepisami?
Kupujący udziały przejmuje spółkę razem z jej historią, także tą niewygodną. Jeśli firma w przeszłości płaciła łapówki za kontrakty, naruszała sankcje albo przetwarzała dane bez podstawy prawnej, konsekwencje mogą ujawnić się dopiero po transakcji. Kara administracyjna, odpowiedzialność podmiotu zbiorowego czy spór z kontrahentem obciążą wtedy spółkę, a pośrednio nowego właściciela.
Drugi powód jest bardziej przyziemny. Fundusze i inwestorzy branżowi sami podlegają wymogom wobec swoich inwestorów, banków i regulatorów, więc nie mogą sobie pozwolić na udziały w firmie z poważnymi problemami. Słabości w obszarze compliance rzadko przekreślają transakcję, ale często obniżają cenę, wydłużają negocjacje lub przenoszą część ryzyka na sprzedającego w postaci dodatkowych zabezpieczeń.
Czego szukają doradcy po stronie kupującego?
Badanie due diligence obejmuje zwykle przegląd dokumentów, rozmowy z zarządem i analizę wybranych umów. W obszarze zgodności z przepisami doradcy inwestora szczególnie uważnie przyglądają się kilku sygnałom ostrzegawczym:
- umowom z pośrednikami i agentami, zwłaszcza w krajach o wysokim ryzyku korupcji;
- wysokim prowizjom lub płatnościom za usługi trudne do opisania i udokumentowania;
- kontraktom z podmiotami powiązanymi z osobami pełniącymi funkcje publiczne;
- kontaktom handlowym z krajami lub podmiotami objętymi sankcjami;
- brakom w dokumentacji przetwarzania danych osobowych;
- zgłoszeniom wewnętrznym, które nie zostały wyjaśnione;
- toczącym się postępowaniom przed organami nadzoru.
Scenariusz z pośrednikiem
Wyobraźmy sobie, że spółka od kilku lat sprzedaje swoje oprogramowanie w jednym z krajów spoza Unii Europejskiej za pośrednictwem lokalnego agenta. Agent otrzymuje prowizję w wysokości 25% wartości kontraktów, a umowa z nim zawiera ogólny opis usług w rodzaju „wsparcia w kontaktach z klientami”. Klientami są w większości podmioty państwowe. Nawet jeśli wszystko odbywało się uczciwie, taki układ jest dla doradcy inwestora sygnałem, który wymaga wyjaśnień, dodatkowych dokumentów i często rozmów z osobami odpowiedzialnymi za tę współpracę.
Spojrzenie na własną firmę oczami kupującego
Coraz więcej sprzedających decyduje się na przeprowadzenie przeglądu jeszcze przed rozpoczęciem rozmów z inwestorami. Taki vendor due diligence pozwala wykryć problemy wcześniej i zdecydować, co z nimi zrobić, zanim znajdą je doradcy drugiej strony. Opis zakresu usług, które mogą wchodzić w skład takiego przeglądu w obszarze zgodności, można znaleźć tu, choć zakres zawsze zależy od branży i planowanej transakcji. Przygotowanie zwykle przebiega w kilku krokach:
- Ustalenie, które obszary ryzyka są istotne dla firmy, z uwzględnieniem jej rynków i modelu sprzedaży.
- Zebranie obowiązujących polityk, procedur i rejestrów, np. zgłoszeń wewnętrznych czy incydentów ochrony danych.
- Przegląd umów z pośrednikami, dystrybutorami i najważniejszymi kontrahentami.
- Rozmowy z osobami odpowiedzialnymi za sprzedaż, zakupy i finanse.
- Sporządzenie listy wykrytych problemów wraz z oceną ich wagi i propozycją działań.
- Uporządkowanie dokumentów w formie gotowej do udostępnienia w pokoju danych.
Ten etap wymaga szczerości wobec samego siebie. Przegląd, którego celem jest wyłącznie przygotowanie dobrze wyglądających dokumentów, niewiele da, bo doświadczony doradca kupującego szybko zauważy rozbieżność między polityką a praktyką.
Co zrobić z wykrytym problemem?
Odkrycie nieprawidłowości przed transakcją nie musi oznaczać katastrofy. Ważne jest, żeby świadomie wybrać sposób postępowania, bo każda opcja ma swoje skutki. Najczęstsze rozwiązania pokazuje poniższa tabela.
| Rodzaj problemu | Możliwa reakcja | Wpływ na transakcję |
|---|---|---|
| Brakujące procedury, np. dotyczące sygnalistów | Uzupełnienie dokumentów i wdrożenie ich w praktyce przed transakcją | Zwykle niewielki, jeśli zmiany są rzeczywiste |
| Ryzykowna umowa z pośrednikiem | Wewnętrzne wyjaśnienie, ewentualne rozwiązanie lub renegocjacja umowy | Możliwe dodatkowe oświadczenia i zabezpieczenia w umowie sprzedaży |
| Potwierdzone naruszenie przepisów | Konsultacja z prawnikiem co do naprawienia szkody i ewentualnego zgłoszenia organom | Wpływ na cenę, specjalne zwolnienie z odpowiedzialności lub odroczenie płatności |
| Toczące się postępowanie | Rzetelna ocena szans i ryzyk przez pełnomocnika | Najczęściej odrębne postanowienia umowne dotyczące tej sprawy |
Pokusa przemilczenia problemu bywa duża, ale zwykle okazuje się złym wyborem. Umowy sprzedaży udziałów zawierają oświadczenia i zapewnienia sprzedającego, a ukryta nieprawidłowość ujawniona po transakcji może stać się podstawą roszczeń wobec niego, często znacznie wyższych niż obniżka ceny w negocjacjach. Warto też pamiętać, że ubezpieczenie transakcyjne co do zasady nie obejmuje ryzyk, o których strony wiedziały przed podpisaniem umowy.
W przypadku poważniejszych sytuacji, np. podejrzenia przestępstwa korupcyjnego, wyjaśnienia najlepiej powierzyć zewnętrznemu prawnikowi. Adwokat compliance może przeprowadzić je tak, żeby ustalenia były chronione tajemnicą zawodową, a zarząd mógł podjąć decyzje na podstawie rzetelnej wiedzy, a nie domysłów.
Inwestor to niejedyny pytający
Pytania o zgodność z przepisami pojawiają się w wielu innych sytuacjach, które z pozoru nie mają nic wspólnego z transakcjami. Banki udzielające finansowania przeprowadzają własną weryfikację klienta, a duże koncerny coraz częściej wymagają od dostawców akceptacji kodeksów postępowania i udzielania informacji o łańcuchu dostaw. Na tę tendencję wpływają też unijne przepisy dotyczące należytej staranności w zakresie zrównoważonego rozwoju, choć harmonogram ich stosowania był w ostatnim czasie przesuwany.
Osobną kwestią są zamówienia publiczne. Wykonawca, wobec którego zaistniała podstawa wykluczenia, może w niektórych przypadkach uniknąć tego skutku, wykazując tzw. self-cleaning, czyli naprawienie szkody, współpracę z organami i wprowadzenie środków zapobiegających podobnym naruszeniom. Firma, która ma udokumentowany i działający system zgodności, jest w takiej sytuacji w znacznie lepszym położeniu niż ta, która dopiero zaczyna go budować.
Przygotowanie, które procentuje
Kancelaria compliance czy inny doradca nie zastąpi decyzji zarządu o tym, jak firma ma traktować przepisy, ale może pomóc spojrzeć na nią z zewnątrz. Takie compliance doradztwo przynosi największe korzyści, gdy zaczyna się z wyprzedzeniem, a nie w trakcie negocjacji pod presją terminów. Nawet jeśli sprzedaż firmy nie jest planowana, warto raz na jakiś czas zadać sobie pytanie, co znalazłby w niej doradca potencjalnego inwestora. Odpowiedź na nie często pokazuje, które obszary wymagają uporządkowania niezależnie od przyszłych transakcji.





